Palmanova - uniek stervormig vestingstadje wordt Werelderfgoed

Bijgewerkt op: 10 feb. 2020


Sinds 9 juli 2017 prijkt het stadje Palmanova (in de regio Friuli-Venezia Giulia) op de Werelderfgoedlijst van Unesco. Palmanova dankt haar plek op deze lijst (net als Venetië zelf, Bergamo en Peschiera del Garda) aan de Venetiaanse verdedigingswerken die er te bewonderen zijn.

De Udine poort van Palmanova

Het acquaduct van Palmanova

Ik neem jullie vandaag mee naar Palmanova en vertelt ons waarom dit stervormige stadje zo bijzonder is. Palmanova ligt iets meer dan honderd kilometer ten noorden van Venetië, dat ooit de hoofdstad was van de machtige Venetiaanse Republiek.

DE VENETIAANSE REPUBLIEK

Een deel van de huidige regio Friuli-Venezia Giulia kwam in 1420 in handen van deze republiek, hetgeen nu nog te zien is aan de aanwezigheid van de gevleugelde leeuw in verschillende stadjes en dorpen in de regio (zoals we bijvoorbeeld in Udine al zagen).

Elbrich bij de uitkijktoren

Eind zestiende eeuw was de Venetiaanse Republiek in een hevige strijd verwikkeld met onder meer Oostenrijk en Turkije. Friuli grensde aan verschillende kleinere Oostenrijkse hertogdommen, die allemaal in handen waren van het Habsburgse huis. Zelfs binnen Friuli waren er kleine ‘eilandjes’ die niet door de Venetianen werden geregeerd, maar in handen waren van de Oostenrijkse adel.

Maar de dreiging kwam ook uit het oosten. Het Ottomaanse leger viel in ongeveer honderd jaar tijd maar liefst achtmaal de regio Friuli binnen, waarbij hele dorpen en landerijen werden verwoest. Door de bevolking te vermoorden of te ontvoeren en de dorpen en boerderijen met de grond gelijk te maken, kon men geen landbouwproducten meer leveren en geen belasting meer betalen aan de Venetiaanse Republiek. Zo probeerden de Turken de macht van hun concurrent te beperken.

PALMANOVA - DE IDEALE VESTINGSTAD

Vanwege al deze aanvallen besloot de Venetiaanse Republiek uiteindelijk een nieuwe reeks verdedigingswerken te bouwen. Een van die plannen omvatte de bouw van een geheel nieuwe vestingstad, op de kruising van twee belangrijke hoofdwegen.

Een oude stadstekening van Palmanova

De beste militaire architecten en ingenieurs uit die tijd bogen zich over het ontwerp van de stad, die uiteindelijk de vorm van een negenpuntige ster kreeg. De eerste steen voor deze ‘ideale stad’ werd gelegd op 7 oktober 1593.

Die datum werd zorgvuldig gekozen – en wel om twee redenen. Ten eerste werd op 7 oktober 1571, de beroemde zeeslag om Lepanto gevoerd. Tijdens deze zeeslag slaagden de Venetianen erin hun aartsvijand, het Ottomaanse Rijk, te verslaan. Tevens is 7 oktober de dag van de heilige Giustina, de beschermster van Palma, zoals de stad in eerste instantie gedoopt werd.

De stad dankte deze naam aan de palm, de boom van de overwinning – wederom een verwijzing naar de overwinning op Lepanto. In de loop der tijd veranderde de naam in Palmanova, ‘het nieuwe Palma’. Ook hiervoor waren er twee redenen: sommigen zeggen dat de verwarring met het dichtbijgelegen dorpje Palmada (dat tegenwoordig niet meer bestaat) te groot was; anderen beweren dat Palma door niemand minder dan Napoleon werd omgedoopt in Palmanova, nadat hij de derde verdedigingslinie had toegevoegd.

Hoe dan ook, Palma werd in korte tijd uit de grond gestampt. De bevolking van drie dichtbijgelegen dorpjes moest meehelpen bij de bouw van de ideale vestingstad. Elke van de negen punten was een klein verdedigingsbolwerk op zich.

De hoge stervormige stadsmuur die met zijn verschillende bastions, ravelijnen en wallen door een brede grachtengordel omringd werd, vormde een ondoordringbaar verdedigingswerk. Je kon de stad alleen binnen komen via een van de drie goed verdedigde dubbele stadspoorten, die alle drie de naam kregen van de stad waar de poorten naartoe wezen: Porta Cividale, Porta Udine en Porta Aquileia. De verschillende bastions zijn met elkaar verbonden door een ondergronds tunnelsysteem.

NAPOLEONS HALVE MAANTJES

In 1797 werd Palmanova door Napoleon ingenomen. De Franse keizer vond dat de bastions niet meer voldeden aan de verdedigingseisen uit die tijd en voegde negen zogenaamde ‘lunette di Napoleone’ (halve maantjes) toe.

Palmanova bleef, ondanks enkele korte onderbrekingen, tot 1814 in handen van Napoleon. Daarna kwam de stad voor ongeveer een halve eeuw in handen van de Oostenrijkers, om uiteindelijk in 1866, na de derde onafhankelijkheidsoorlog, deel te gaan uitmaken van het Italiaanse Rijk.

FIETSEN DOOR DE GRACHTENGORDEL

Bij een bezoek aan Palmanova moet je natuurlijk allereerst een wandeling maken over de verdedigingswallen en/of door de oude drooggelegde grachtengordel. Ook kun je er fietsen. Het fietspad maakt trouwens deel uit van de 280 kilometer lange Alpe Adria-fietsroute, die begint in Salzburg en dan via Tarvisio Friuli binnenkomt om uiteindelijk uit te komen aan de Adriatische Zee, op het schiereiland Grado. Best wel een gekke gedachte dat deze mooie fietsroute de landen verbindt die ooit elkaars grootste vijanden waren.

EEN SPINNENWEB MET PALMBOMEN

Maar de stervormige stad heeft naast de grachtengordel nog veel meer moois te bieden. Eenmaal binnen de stadsmuren verdwaal je al gauw in de wirwar van geometrisch gevormde straatjes die allemaal erg op elkaar lijken. Gelukkig komt elk van de zes hoofdstraten uiteindelijk uit op het zeshoekig plein.